Ile daje skrócenie przezbrojeń

W lipcu, kiedy część ludzi jest na urlopach, w wielu zakładach widać wyraźniej, ile czasu maszyny stoją między zleceniami. Byłem na Podkarpaciu w małym zakładzie przetwórstwa tworzyw, gdzie trzy wtryskarki robią krótkie serie dla kilkunastu odbiorców. Ustawiacz pokazał mi, jak wygląda przezbrojenie: maszyna staje, on idzie po formę do regału na drugim końcu hali, potem szuka kluczy, potem czeka, aż forma się nagrzeje. Półtorej godziny.

Przez dwanaście lat w fabryce tworzyw liczyłem przezbrojenia z zegarkiem w ręku. Prawie zawsze połowa czasu szła na rzeczy, które można zrobić, zanim maszyna stanie.

Założenia

Przykład jest zbudowany z typowych wartości dla małej produkcji krótkoseryjnej w 2026 roku. Marżę z godziny maszyny trzeba policzyć u siebie, sposób opisywałem w czerwcu przy wycenie zlecenia.

• Wtryskarka, sześć przezbrojeń tygodniowo, 48 tygodni pracy w roku.
• Przezbrojenie dziś trwa 90 minut, po zmianach 40 minut.
• Godzina pracy maszyny przynosi 280 zł marży, pod warunkiem że są na nią zlecenia.
• Przygotowanie: wózek narzędziowy z kompletem kluczy dla każdej maszyny, szybkozłącza wody i mediów do form, stanowisko do wstępnego grzania formy, oznaczenia w regale form, kilka dni szkolenia ustawiaczy. Razem 38 000 zł.

Godziny, które leżą na posadzce

Różnica na jednym przezbrojeniu: 50 minut. Sześć przezbrojeń w tygodniu daje 300 minut, czyli pięć godzin. Przez 48 tygodni to 240 godzin pracy maszyny w roku.

Przy 280 zł marży z godziny wychodzi 67 200 zł rocznie. Nakład 38 tysięcy zwraca się po około siedmiu miesiącach.

Skąd te 50 minut? Nie z cudownej technologii. W zakładzie na Podkarpaciu rozpisaliśmy przezbrojenie na kartce, krok po kroku, i przy każdym kroku zadaliśmy jedno pytanie: czy maszyna musi przy tym stać?

• Przyniesienie formy z regału: nie musi. Forma może czekać przy maszynie na wózku, zanim skończy się poprzednia seria.
• Szukanie kluczy i śrub: nie musi. Komplet na wózku narzędziowym przypisanym do maszyny.
• Nagrzewanie formy: częściowo. Forma podgrzana wcześniej na osobnym stanowisku dochodzi do temperatury w kilka minut, a nie w kilkadziesiąt.
• Podłączanie wody i mediów: musi, ale szybkozłącza skracają to z kilkunastu minut do kilku.
• Pierwsze sztuki i ustawienie parametrów: musi. Tu pomaga karta parametrów zapisana przy poprzedniej serii tej samej formy.

To jest stara metoda, w zakładach znana od dziesięcioleci. Najtrudniejsze w niej nie są wózki, tylko dyscyplina: forma ma stać przy maszynie, zanim poprzednia seria się skończy, codziennie, także w piątek o czternastej.

Kiedy 240 godzin jest warte mniej

Wyliczenie zakłada, że odzyskane godziny da się sprzedać. To jest najsłabsze miejsce rachunku i trzeba je powiedzieć wprost.

Jeśli maszyna już dziś stoi kilka godzin dziennie, bo nie ma dla niej zleceń, to dodatkowe 240 godzin nie przynosi 67 tysięcy, tylko nic. Wtedy liczy się co innego, i to też są pieniądze, tylko mniejsze.

Krótsze serie. Skoro przezbrojenie trwa 40 minut, a nie 90, nie trzeba robić na zapas. Zamiast serii na trzy tygodnie można robić serię na tydzień. Mniej wyrobów leży w magazynie, mniej gotówki jest w nich zamrożone, mniej przecen i złomowania, kiedy klient zmieni zamówienie.

Nadgodziny. Jeśli dziś zakład w szczycie sezonu dorabia w soboty, to część z 240 godzin zastąpi sobotnie zmiany. Wtedy oszczędność liczy się z dodatków za nadgodziny, a nie z marży.

Szybsza reakcja. Pilne zamówienie da się wcisnąć między dwie serie, bez rozwalania planu na cały tydzień. Trudno to policzyć, ale handlowcy to zauważają.

Jak duży może być zysk z krótszych serii? Weźmy detal, który zakład robi seriami na trzy tygodnie, i w magazynie leży średnio półtora tygodnia jego produkcji, powiedzmy za 30 tysięcy złotych. Przy seriach tygodniowych średni zapas spada do połowy tygodnia, czyli do około 10 tysięcy. Przy kilkunastu takich detalach zwalnia się sto kilkadziesiąt tysięcy złotych gotówki, które dotąd leżały na półkach. To nie jest zysk w rachunku wyników, ale to pieniądze, które można przeznaczyć na materiał albo spłacić nimi kredyt obrotowy.

Jest też koszt, o którym trzeba pamiętać: krótsze serie to więcej przezbrojeń. Jeśli zakład zamiast sześciu robi dziesięć przezbrojeń tygodniowo, część odzyskanych godzin znowu znika. Dlatego najpierw trzeba zdecydować, na co przeznaczasz zaoszczędzony czas: na więcej produkcji czy na krótsze serie. Na jedno i drugie naraz zwykle nie wystarcza.

W zakładzie na Podkarpaciu dwie maszyny były w pełni obłożone, trzecia nie. Dla dwóch pełnych rachunek wyszedł jak w tabelce. Dla trzeciej uznaliśmy, że wózki i złącza zrobimy przy okazji, ale nie liczymy z nich zysku.

Ile kosztuje przygotowanie naprawdę

38 tysięcy to przykład dla jednej maszyny z kilkunastoma formami. Większość tej kwoty to szybkozłącza do każdej formy i stanowisko do wstępnego grzania. Wózki i oznaczenia regału kosztują niewiele.

Najdroższe jest coś, czego nie ma w fakturach: czas ustawiaczy na nauczenie się nowej kolejności i czas kierownika, który przez pierwsze tygodnie musi pilnować, żeby forma stała przy maszynie zawczasu. W pierwszym miesiącu przezbrojenia trwały u nich około godziny, a nie 40 minut. Do 40 doszli po kilku tygodniach. Gdyby liczyć zwrot od pierwszego dnia z pełną oszczędnością, wyszedłby o miesiąc krótszy, niż był naprawdę. Dlatego w takich rachunkach zawsze dokładam pierwszy miesiąc albo dwa z połową efektu.

Jeśli w zakładzie nikt nie mierzy przezbrojeń, pierwszy krok nic nie kosztuje: przez dwa tygodnie zapisywać na kartce przy maszynie godzinę zatrzymania i godzinę pierwszej dobrej sztuki. To da liczbę, od której można zacząć.